Istorija uzgoja pasa u Škotskoj
Psi su dugo bili neizostavni saputnici stanovnika Ujedinjenog Kraljevstva. Prema nekim podacima, ovčarski i radni psi bili su prisutni na ovim prostorima još oko 2000. godine pre nove ere. Vremenom su autohtoni psi mešani sa stranim kolegama koje su u Škotsku donosili moreplovci, trgovci i osvajaci. Tako su u kraljevstvu počele da se pojavljuju prve jedinstvene pasmine.
Osnovna zadaća škotskih pasa tada bila je služba čoveku. Pri uzgoju se naglašavala inteligencija, izdržljivost, energija, budnost, hrabrost i poslušnost – osobine od velike važnosti za rad. Psi koji žive u visoravni i na ostrvima zahtevaju krzno koje štiti od surovih temperatura, kao i čvrsto telo i hrabro srce koje može izdržati teške uslove. Zbog toga većina lokalnih pasa imala je ili kratko, čvrsto dvostruko krzno (poput terijera) ili dugu, gustu dvostruku dlaku (kao kod kollija).
- terijera;
- lovačkih pasa;
- ovčarskih ljubimaca.
Podaci o pasminama bili su samo približni, jer se pisani zapisi o uzgoju radnih životinja nisu vodili.
U Škotskoj su psi – pravim 'ljubimcima čoveka' – bili veoma cenjeni. Prikazivali su se na drevnim rezbarijama, a pominjani su i u književnim delima. Prema podacima AKC, na zidu jedne farme u Škotskoj zabeležena je minijaturna rezbarina koja prikazuje 'kratkonogu, dugolomnu psa sa uspravnim ušima, koji laje na točak'. Stručnjaci veruju da je ta umetnička dela nastala još u drugom veku naše ere.
Važnost dobrih radnih pasa izražena je u odlomku iz 'Kalendara ovčara' Džejmsa Hogga, napisanog 1824. godine. 'Bez ovčarskog psa, sav otvoreni planinski prostor u Škotskoj ne bi bio ni vredan šest peni. Troškovi rada potrebni za vođenje stada ovaca, spuštanje sa brda, stavljanje u čredo i prevoz na pijace bili bi veći nego profit od celog stada.'
15 škotskih pasmina
Od petnaest pasmina predstavljenih u ovom članku, šest se nalazi na listi 'nestajućih nacionalnih pasmina' Engleskog Kennel kluba. Njihov broj je opao do opasno niskog nivoa, što ih čini ugroženima. Pored toga, tri pasmine – blue-poll terijer, pejzli terijer i tweed vodeni španijel – su već izumrle. Na kraju, pasmina kolli (škotska ovčarka) bila je blizu nestanka, a iako je uspešno obnovljena, broj ovih pasa i dalje je vrlo mali. U nastavku ćemo detaljnije predstaviti ove često potcenjene, a ipak prelepe škotske pasmine.
Bloodhound
Verovatno je bloodhound jedan od najpoznatijih lovačkih pasa na svetu – čak ga nazivaju psećim Šerlokom Holmsom. Iako se danas uglavnom obučavaju za potragu za ljudima, prvobitno su ova plemena korišćena kao pomoć lovcima i farmerima; srednjovekovni lovci i stočari koristili su ih za pronalaženje lopova i otmičara stoke.
Ovi psi imaju nežnu i brižnu narav, a njihova blago pospana figura, sa 'umorenim' izrazom lica i dugim, visećim ušima, ostavlja utisak topline. Bloodhound je takođe poznat po svojoj izuzetnoj privrženosti, gde će radije pokazati nežnost nego pribegavati agresiji.
Dirhound
Dirhound psi su drevne i veoma velike životinje poreklom iz Škotske. U različitim periodima nazivani su i kraljevskim psima, pa čak i lokalnim 'vukodlacima'. Veruje se da je ova vitka, dugonožna pasmina postojala još sa piktsima i gelima, pre zvaničnog formiranja Škotske.
Njihova veličina i poreklo mogu navesti na pomisao da su dirhound psi surovi i nedovoljno druželjubivi, ali to nije slučaj. Ovi psi su se davno navikli na život sa čovekom i u porodici postali nežni i privrženi pratioci.
Kao i mnoge druge škotske pasmine, dirhound psi danas se smatraju ugroženim, a njihov broj je opasno nizak.
Golden retriever
Iznenađeni? Golden retriveri su jedna od najpopularnijih pasmina na svetu, a njihova domovina je takođe Škotska! Milioni vlasnika širom sveta obožavaju ove pse, i to ne bez razloga.
Prvi put su golden retriveri uzgajani u 19. veku kao pomoćnici lovaca. Veruje se da su njihovi preci bili talasasti retriveri, danas izumrli tweed vodeni španijeli i još nekoliko pasmina.
Iako, kao i svi radni psi, golden retriveri pokazuju energiju, snagu i sportsku građu, tokom vremena su postali univerzalni ljubimci. Vesele, pametne, nežne i samouverene, zasluženo se smatraju idealnim porodičnim psima i najboljim prijateljima dece.
Škotski setter
Ovi škotski psi pomagali su lovcima u 16. veku da lociraju divljač u šumama.
Jedinstvena i autentična pasmina dobila je ime po Aleksandru, četvrtom vojvodi od Gordona, koji je dao veliki podsticaj za uzgoj ovih pasa u svom uzgajalištu u dvorcu Gordon krajem 18. i početkom 19. veka.
Seteri su vrlo pametni, razigrani i aktivni psi. Obožavaju fizičke aktivnosti i idealni su za iskusne vlasnike koji znaju kako pravilno da ih odgajaju i obučavaju.
Trenutno se škotski seteri nalaze i na listi ugroženih nacionalnih pasmina Engleskog Kennel kluba.
Škotski terijer, ili skotti
Škotski terijer, poznat i kao skotti, jedna je od najstarijih škotskih pasmina. Prvobitno su se zvali aberdenski terijeri, a kao i drugi terijeri, uzgajani su kao pomoć u lovu.
Godine 1675, čopor Škota koji je pripadao prvom grofu od Danbara, stekao je nadimak 'Diehard Pack' zbog svoje hrabrosti i upornosti.
Kasnije su ovi psi sve češće korišćeni kao saputnici, te su kroz vekove ostali izuzetno popularni.
Mnogi poznati pojedinci, poput 32. predsednika SAD-a Franklin Delano Ruzvelta i glumca Hemfrija Bogarta, bili su ljubitelji ove pasmine.
Border terijer
Naziv 'border terijer' potiče od engleske reči 'border', što znači 'granica'. Ova pasmina nastala je na područjima smeštenim sa obe strane englesko-škotske granice.
U 19. veku, kada je lov na lisicu bio popularan sport u Ujedinjenom Kraljevstvu, border terijeri su pratili lovce i uspevali da se uvuku u jazbine ispod zemlje zahvaljujući svojim dugim nogama, dok im je njihova manja veličina omogućavala udobno kretanje.
Kern terijer, ili kernterijer
Kern terijeri predstavljaju živu potvrdu izreke 'malo je zlato, ali je dragoceno'. Smatraju se najmanjima među škotskim terijerima, ali njihov živahan karakter mogao bi da parira čak i najvećim psima.
Do 1800-ih, sve varijante terijera u zemlji bile su objedinjene u jednu pasminu, poznatu kao škotski terijer. Razlikovanje različitih pasmina bilo je teško, te je kern terijer nekada bio poznat i kao 'kratkodlaki Sky terijer'.
Usput, ovi škotski psi su prave zvezde! Godine 1939, kern terijer po imenu Teri odigrao je ulogu Tota u klasičnom filmu Čarobnjak iz Oza.
Skajterijer
Ova ostrvska pasmina, Skajterijer, prvi put se pojavila na ostrvu Skaj u arhipelagu Unutrašnjih Hebrida. Tamo su ovi snažni i izdržljivi psi pomagali svojim ovčarskim saborcima u zaštiti stada od grabežljivaca.
Veruje se da su pretci skajterijera možda bili skandinavski psi koje su Vikinzi doveli na ostrvo Skaj – sličnost u građi tela i položaju ušiju, kao kod švedskog Valhunda, ne ostavlja sumnju. Ipak, prava istorija skajterijera ostaje obavijena tajnom.
Marija, kraljica Škotske (16. vek) i kraljica Viktorija (19. vek) bile su velike zaljubljenice u ovu pasminu, što je dovelo do dugotrajne popularnosti, mada se broj ovih pasa postepeno smanjuje. Danas se skajterijer svrstava među ugrožene.
West Highland White Terrier
Ova mala pasmina kroz vekove je imala brojne nazive. U istorijskim zapisima poznati su bili kao poltaloh terijeri, beli škotski terijeri, beli kern terijeri, roznit terijeri i pittenvim terijeri.
Krajem 1800-ih i početkom 1900-ih, kada su stručnjaci počeli jasno da razdvajaju različite pasmine terijera, West Highland White Terrier brzo je stekao popularnost širom zemlje. Zahvaljujući visokoj inteligenciji i energičnom, životoljubivom karakteru, ova pasmina postala je omiljena među stanovnicima Ujedinjenog Kraljevstva. Pored toga, hipoalergenska je, što omogućava čak i osobama sklonnim alergijama da uživaju u društvu ovih štenadi.
Dendi Dinmont terijer
Šarmantni Dendi Dinmont terijeri predstavljaju jednu od retkih škotskih pasmina. Oni su bili među prvim terijerima koji su zvanično prepoznati početkom 1700-ih.
Svojom jedinstvenom imenom, ovi psi duguju ga sir Valter Skot, koji je slučajno naišao na njih i zaljubio se u te pahuljaste malene štene na početku 19. veka. U delu 'Gaj Mennering, ili Astrolog', pesnik je stvorio lik u čast farmera koji je prvi upoznao Valtera sa ovom pasminom. Junak, nazvan Dendi Dinmont, 'dobio' je šest pseća, začinjena imenom, a naziv se konačno zadržao.
Nažalost, ova nežna i suzdržana pasmina nikada nije stekla široku popularnost, te se uzgajivačima i dalje mora boriti za njeno očuvanje.
Border kolli
Škotska se može smatrati zemljom rekorda kada je reč o uzgoju pasa! U ovoj zemlji, pored najslađih golden retrivera, pojavio se i jedan od najpametnijih pasa – border kolli.
Border kolli potiču od prvih škotskih ovčarskih pasa, koji su vekovima čuvali i upravljali stadima ovaca u surovim ruralnim predelima. Njihova jedinstvena metoda – upravljanje pogledom, umesto lajavanja ili fizičkog delovanja – omogućavala je ovčama da ih poslušno prate.
Danas border kolli više slavimo kao zvezde sajmova i pasa u sportu, nego samo kao tradicionalne ovčare. Pametni, privrženi i ljubazni, savršeno se uklapaju u porodični život, pod uslovom da vlasnik uloži vreme i trud u njihovu obuku.
Shetlandska ovčarka, ili shelti
Domovina shetlandske ovčarke, poznate i kao shelti (ranije poznate kao 'pas tuni'), jesu stjenovita ostrva Shetland, koja se nalaze uz severnu obalu Škotske.
Pored što su škotski ovčarski psi bili cenjeni zbog svoje radne vrednosti, često su se čuvali kao porodični saputnici. To nije iznenađujuće – Škoti, naviknuti na oštre vetrove i niske temperature, uživali su u toplini i mekoći ovih malih, pahuljastih saputnika u najhladnijim noćima.
Uzgred, raskošna dlaka shelti mogla je poticati od skandinavskih špica, koji se smatraju njihovim precima. Pametne, simpatične i nežne, shetlandske ovčarke su danas omiljeni porodični saputnici širom sveta.
Dugodlaki kolli
Možda su vam poznati dugodlaki kolli zahvaljujući legendarnoj junakinji Lesi iz romana Erika Najta.
Tokom mnogih godina, upravo su dugodlaki kolli igrali Lesi u serijama i filmovima adaptiranim prema popularnoj knjizi britanskog pisca.
Dugodlaki kolli potiču od 18. i 19. veka, kada su se škotski ovčarski psi jednostavno zvali 'škotski kolli'. Selekcija je dovela do promena u izgledu njihovih lica i dlake, pa se savremeni dugodlaki kolli značajno razlikuju od svojih predaka. Uprkos elegantnom izgledu, u srcu ostaju pravi ovčari – pametni, druželjubivi, energični i poslušni, sjajno se slažu sa decom i drugim kućnim ljubimcima, mada ponekad mogu biti malo nervozni prema nepoznatim ljudima.
Kratkodlaki kolli
Iako kratkodlaki kolli često ustupaju mesto svojim poznatijim rođacima sa raskošnom dlakom, između njih nije mnogo razlika. Jedina primetna razlika je dužina dlake, kao što i ime sugeriše.
Krajem 19. veka, jedinstvena pasmina škotskih kolli je, uz pomoć selekcije (i eventualno uz učešće brziha), podeljena na dva tipa.
Prema mišljenju američkog i kanadskog kinološkog kluba, obe varijante kolli se i dalje smatraju jednom pasminom, mada britanski kinolozi ne dele to mišljenje.
Bradat kolli
Poslednja, ali jednako značajna pasmina u ovom spisku je bradat kolli. Kao i ostali kolli, ovi škotski ovčarski psi prvobitno su uzgajani da pomažu farmerima i zanatlijama.
Tokom vekova, ova pasmina je bila poznata pod različitim imenima, uključujući i nazive kao što su Loch-kolli i dlakavi kolli.
Smatra se da su ovi psi postojali na ovim prostorima još u 17. ili čak 16. veku.
Bradat kolli karakterišu veoma duga i gusta dvostruka dlaka, čija pravilna nega zahteva posebnu pažnju. Ovi duhoviti i pametni psi se danas takođe svrstavaju među ugrožene pasmine.
Koje pasmine su popularne u Škotskoj?
U 2022. godini sprovedeno je istraživanje u okviru kojeg su stručnjaci ocenili lepotu najpopularnijih pasa Ujedinjenog Kraljevstva prema pravilu zlatnog preseka. Na vrhu liste našle su se škotske pasmine – kern terijer, West Highland White Terrier i border kolli, koji su zauzeli prvo, drugo i treće mesto. Ipak, uprkos tome što su domaće pasmine privlačne, Škoti pri izboru ljubimca često preferiraju životinje iz inostranstva. Tako je, na primer, u top listi najpopularnijih pasmina časopisa The Scotsman za 2022. godinu, bilo:
- labrador retriver;
- kokers španijel;
- francuski buldog;
- engleski springer španijel;
- golden retriver;
- nemačka ovčarka;
- border terijer;
- glatkodlaka patuljasta dač;
- mops;
- engleski buldog.
- Izvori:
-
Serpell (1996). In the Company of Animals
-
Bradshaw (2012). Dog Sense
